„Rok dziec­ka jest czymś in­nym niż rok życia człowieka doj­rzałego czy starego” – A. Kępiński.

Dzieci rozwijają się przez cały czas pod względem fizycznym, społecznym i emocjonalnym. Rzeczywistość współczesnych czasów pokazuje też, że nastąpiło zjawisko przyspieszenia rozwoju.  O ile jednak rozwój fizyczny ma charakter progresywny to inne jego aspekty nie są tak oczywiste. Rodzice obserwujący na co dzień swoje dziecko są dumni z jego osiągnięć, cieszą się, że staje się ono coraz bardziej rozsądne i odpowiedzialne. Czasem jednak zdają się być niemile zaskoczeni zmianą, która następuje, rozczarowani tym, że dziecko niejako cofa się do etapu, z którego wyrosło. Często etapy względnego spokoju są przeplatane okresami burz, awantur i negatywizmu.

Na zachowanie dzieci wpływa wiele różnorakich czynników – m.in. wyposażenie genetyczne, temperament, historia życia, atmosfera panująca w rodzinie a także wpływ grupy rówieśniczej, w której dziecko funkcjonuje. Oprócz nich ważną kwestią w rozumieniu podłoża trudności dziecka czy nastolatka jest znajomość prawidłowości rozwojowych. Bywa, że zagubieni czy sfrustrowani rodzice trafiają do specjalistów nie rozumiejąc zupełnie tego, co dzieje się z ich dzieckiem. Znajomość norm  rozwojowych pozwala łatwiej i spokojniej reagować na pewne niepożądane zachowania. Dystans i przekonanie, że nie dzieje się nic złego daje możliwość rozsądniejszego i trafniejszego doboru sposobów reagowania i korygowania zachowań dziecka.

Jedną z koncepcji opisywanych w literaturze z zakresu psychologii rozwojowej jest psychologiczno – społeczna koncepcja E. Eriksona. W myśl tej teorii człowiek przechodzi od momentu narodzin poprzez dorosłość aż do starości przez pewne stadia związane z dorastaniem i nowymi wyzwaniami życiowymi. W każdym ze  stadiów człowiek mierzy się z nowym wyzwaniem, związanym z wiekiem i sytuacjami społecznymi w jakich się znajduje. Erikson opisał charakterystyczne “kryzysy” występujące w stadiach, które w danym okresie są najbardziej istotne.  To jak człowiek poradzi sobie z nimi kształtuje osobowość. Kryzys rozumiany jest w tej teorii jako konieczność wypracowania nowych form przystosowania się do środowiska.

Według Eriksona pierwszym etapem rozwoju jest okres do ukończenia przez dziecko roku. Kryzys, który należy tu rozwiązać oscyluje między podstawową ufnością do świata lub brakiem zaufania. Cnotą jest nadzieja. Do wytworzenia przez niemowlę ufności konieczne jest zaspokojenie wszystkich jego potrzeb przy minimalnym lęku. Jeżeli rodzic nie daje wystarczającej opieki i przeważają negatywne przeżycia rodzi się lęk i przekonanie, że świat jest zagrażający, opuszczający bądź wykorzystujący. Troska o dziecko, stałość i przewaga pozytywnych doświadczeń dają mu poczucie, że świat jest  bezpieczny, dobry,  i godzien zaufania.

Drugi etap przypada na czas między 1 a 3 r. ż. dziecka. Kryzys na tym etapie dotyczy autonomii bądź poczucia wstydu, a cnotą podstawową jest wola. W tym czasie dziecko jest dużo bardziej otwarte, zaczyna przejawiać swoją wolę, zaczyna się także kształtować u niego poczucie własnej wartości. Chce być samodzielne. Ważne zadanie dla rodziców na tym etapie to  uczenie  autonomii. Zachęcanie i wspieranie dziecka w próbach samodzielnego wykonywania tego, co jest w stanie robić owocuje jego autonomią. Wyręczanie, zawstydzanie  bądź  krytyka dziecka, a także częste okazywanie zniecierpliwienia przy jego próbach samodzielnego rozwiązywania problemów powoduje, że wątpi ono w swoje zdolności, wstydzi się niepowodzeń lub obawia wyzwań.

Czas między 3 a 6 r. ż to etap przedszkolny, gdzie dziecko ma do rozwiązania kryzys związany z inicjatywą lub poczuciem winy. Cnota do osiągnięcia na tym etapie to stanowczość. W tym czasie dziecko śmielej bada środowisko i stara się być niezależne od rodziców. Usiłuje się wymknąć spod ich kontroli, choć członkowie rodziny to nadal najważniejsze osoby.  Jest ciekawe i pyta o wiele rzeczy, chętnie się uczy. Jeżeli rodzic pozostawia dziecku swobodę w zakresie podejmowania działań i zwraca uwagę na jego pytania, to takie dziecko będzie przejawiać samodzielną inicjatywę, myślenie. Przy bezsensownych zakazach i wytwarzaniu u dziecka poczucia „naprzykrzania się” rodzi się w nim nadmierne poczucie winy.

W wieku młodszym szkolnym dziecko wkracza w zupełnie nowe dla siebie środowisko społeczne – szkołę. Dotychczasowa forma aktywności jaką jest zabawa zostaje zastąpiona przez naukę i pracę. Dzieci zaczynają także funkcjonować na zajęciach pozalekcyjnych, uczą się obowiązkowości i współpracy w grupach rówieśniczych. Kryzys do rozwiązania w tym czasie to pracowitość vs poczucie niższości, a cnota do osiągnięcia to poczucie kompetencji. Jeżeli rodzice zwracają uwagę i doceniają to, co dziecko robi, powstaje u niego poczucie pracowitości. Jeżeli krytykują i wyśmiewają  jego wysiłki kształtuje się poczucie niższości, które może bardzo utrudniać korzystanie ze swej sprawności i inteligencji.

Czas dojrzewania to czas poszukiwania i wyboru własnej ścieżki życiowej, zmian zarówno pod względem fizycznym, psychicznym jak również społecznym. Jest to czas trudny.  Młodzi ludzie mają na tym etapie do rozwiązania kryzys związany z ukształtowaniem się tożsamości bądź jej pomieszaniem/zagubieniem. Cnota do osiągnięcia to wierność. Największym autorytetem cieszą się rówieśnicy i dorośli spoza rodziny. W procesie kształtowania tożsamości młodzież często czuje się zagubiona, zraniona, bardziej wrażliwa na swoim punkcie. Zagrożeniem na tym etapie jest wytworzenie się negatywnej tożsamości, gdy nastolatek ma poczucie, że posiada wiele negatywnych i bezwartościowych cech.

Po zakończeniu procesu kształtowania osobowości następuje wczesna dorosłość. Kryzys na tym etapie oscyluje między bliskością a izolacją, a podstawowa cnota do osiągnięcia to miłość. O bliskości mówimy wówczas, gdy młoda osoba wchodzi w związki; może w nich realizować swoją seksualność z osobą, którą kocha i której ufa. Na drugim krańcu jest izolacja rozumiana jako niechęć do nawiązywania bliskich relacji i unikanie związków. Wszystkie zdobycze tego i poprzednich stadiów pomagają stworzyć związki aby móc wychować dzieci i pełnić różne role społeczne.

Przedostatnie stadium obejmuje wiek średni. Kryzys na tym etapie to twórczość vs stagnacja. Cnotą jest troska. Jest to okres, w którym ludzie są zainteresowani stworzeniem czegoś co przetrwa ich samych – decydują się na posiadanie dzieci, lub chcą wnieść jakiś wkład do społeczeństwa (np. nauczając).  To daje im poczucie, że osiągnęli w życiu coś znaczącego, że są użyteczni dla społeczności, w której żyją. Jeśli zdolność tworzenia jest słaba to pojawia się pustka, poczucie stagnacji i zubożenia.

Ostatni etap to podsumowywanie swojego życia. Obejmuje swoim zasięgiem czas starości, dokonywania bilansu życiowego. Podstawowy konflikt w tej fazie to integralność vs rozpacz. U niektórych osób pojawia się w związku z bilansem poczucie spełnienia, zdobycia tzw. mądrości życiowej. Jeżeli wynik bilansu jest negatywny pojawia się dezintegracja, zgorzknienie i ogólne rozczarowanie swoim życiem.