Mechanizmy obronne

Człowiek może stosować wiele rodzajów mechanizmów obronnych. Pojęcie to po raz pierwszy wprowadził Zygmunt Freud. Jego córka – Anna Freud rozwinęła tę koncepcje. Mechanizmy obronne to nasze naturalne strategie umysłu, które mają za zadanie ochronić nas przed lękiem, wstydem, poczuciem winy oraz ciężkimi, nieakceptowanymi przez nas doświadczeniami. Same w sobie nie rozwiązują problemów, ale zniekształcają rzeczywistość. Uważa się, że każdy z nas ma swoje ulubione mechanizmy obronne, które stają się integralną częścią indywidualnego stylu radzenia sobie w różnych sytuacjach.

Mechanizmy obronne możemy podzielić na dwa rodzaje. Mechanizmy pierwotne (niedojrzałe, prymitywne, niższego rzędu) oraz mechanizmy wtórne ( dojrzałe, wyższego rzędu). Mechanizmy pierwotne działają w sposób globalny, niezróżnicowany. Odnoszą się do granic między „ja” a światem zewnętrznym. Opisują sposób w jaki małe dziecko spostrzega świat. Natomiast mechanizmy wtórne, bardziej dojrzałe, odnoszą się do granic wewnątrz jednostki, np. między id, ego i superego lub między obserwującą i doświadczającą częścią ego. Problem powstaje wtedy, gdy  brakuje dojrzalszych mechanizmów obronnych lub gdy te bardziej prymitywne dominują w dorosłym życiu człowieka.

Do pierwotnych mechanizmów obronnych zaliczyć możemy m.in.:

  • Prymitywne wycofanie czyli wycofanie się z sytuacji społecznych lub interpersonalnych, zastępując stres związany z byciem wśród innych stymulacją swojego wewnętrznego świata wyobraźni.
  • Zaprzeczanie czyli nieprzyjmowanie negatywnych doświadczeń. Przekonanie, że wszystko jest w porządku i nie może stać się nic złego.
  • Omnipotetna kontrola czyli potrzeba lub przymus sprawowania nad wszystkim kontroli lub posiadania władzy.
  • Prymitywna idealizacja i dewaluacja. Idealizacja czyli przypisywanie szczególnej wartości i mocy ludziom, od których emocjonalnie jesteśmy zależni. Dewaluacja czyli umniejszanie, krytykowanie, przypisywanie cech negatywnych sobie lub innym. Prymitywna dewaluacja jest nieodłączną negatywną stroną idealizacji. Nic nie jest idealne, więc idealizacja prowadzi do rozczarowania i dewaluacji.
  • Projekcja, introjekcja i identyfikacja projekcyjna. Projekcja to proces, w którym co pochodzi z wnętrza jednostki, jest błędnie pojmowane jako pochodzące z zewnątrz. Przypisywanie innym swoich myśli, poglądów lub cech. Introjekcja to odwrotny proces czyli, to co pochodzi z zewnątrz, jest błędnie pojmowane jako pochodzące z wnętrza jednostki. Połączenie projekcji i introjekcji w jednym mechanizmie tworzy identyfikację projekcyjną. Polega na ty, że deponuje się niechciane części self w drugiej osobie i odzyskuje je w zmodyfikowanej wersji. Mechanizm ten ma trzy sekwencje. Pierwsza z nich to fantazja projektowania części siebie na inną osobę i niejako władania tą osobą od środka. Kolejna sekwencja to odczuwanie przez odbiorcę projekcji ciśnienia, by myśleć, czuć i zachowywać się w sposób zgodny z projekcją. Trzecią sekwencją są projektowane uczucia po przerobieniu i konkretne zachowanie osoby odbierającej mechanizm.
  • Rozszczepienie ego to mechanizm, który może bardzo skutecznie pełnić funkcje obronne związane z redukcją lęku i podtrzymaniem samooceny. Niesie ze sobą zniekształcenie rzeczywistości. To przypisywanie obiektom cech wyłącznie pozytywnych bądź wyłącznie negatywnych.
  • Dysocjacja – pozwala na „wyjście poza własne ciało” w sytuacjach traumatycznych. Osoby, które w dzieciństwie wielokrotnie były ofiarami przemocy i traumatycznych przeżyć mogą nauczyć się dysocjacji jako reakcji na stres (zaburzenia dysocjacyjne).

Do wtórnych mechanizmów obronnych zaliczyć możemy:

  • Wyparcie to najbardziej podstawowy z mechanizmów wyższego rzędu. Jest to celowe zapominanie lub ignorowanie.
  • Regresja to cofanie się do zachowań typowych dla poprzedniej fazy rozwoju. Odmianą regresji jest somatyzacja czyli osłabienie fizyczne w reakcji na stres emocjonalny.
  • Izolacja czyli oddzielenie aspektu doświadczenia od aspektu poznawczego.
  • Intelektualizacja czyli oddzielenie afektu od intelektu. Osoba stosująca mechanizm intelektualizacji mówi o uczuciach w sposób beznamiętny.
  • Racjonalizacja. To mechanizm, z którego korzystamy wtedy, gdy nie udaje nam się dostać tego, czego chcieliśmy, a patrząc wstecz, dochodzimy do wniosku, że wcale nam a tak bardzo na tym nie zależało – efekt zwany „racjonalizacją kwaśnych winogron”. Natomiast kiedy zdarzy się nam coś złego, uznajemy, że ostatecznie nie było to takie złe – „racjonalizacja słodkiej cytryny”.
  • Moralizacja powiązana jest z racjonalizacją. To udowodnienie sobie, że czyny są powinnością, moralnego obowiązku.
  • Segmentacja to mechanizm który pozwala na współistnieniu w świadomości sprzecznych elementów np. krytyka uprzedzeń rasowych i opowiadanie rasistowskich żartów.
  • Anulowanie to nieświadome dążenie do zrównoważenia pewnego afektu, zwykle poczucia winy lub wstydu, poprzez postawę bądź zachowanie mające w sposób magiczny wymazać te uczucia.
  • Zwracanie przeciw Ja ma na celu przekierowanie negatywnych odczuć lub postaw z obiektu zewnętrznego na własne ja.
  • Przemieszczenie to przekierowanie emocji, myśli lub zachowania z pierwotnego obiektu na inny, ponieważ pierwotny obiekt wzbudza lęk.
  • Reakcja upozorowana to zamiana czegoś, np. konkretnego uczucia na jego przeciwieństwo po to, by zmniejszyć związany z nim lęk. Może to być np. okazywanie przesadnej miłości i sympatii wobec młodszego rodzeństwa, do której czuje się podświadomą niechęć.
  • Odwrócenie. W mechanizmie tym pozycja osoby zmienia się z podmiotu w przedmiot i na odwrót.
  • Identyfikacja to celowa chodź po części nieświadoma chęć upodobnienia się do innej osoby.
  • Acting out to zachowanie powodowane nieświadomą potrzebą opanowania lęku związanego z wewnętrznie zakazanymi pragnieniami, potrzebami, fantazjami. To każde działanie mające być wyrazem postaw przeniesieniowych, które pacjent obawia się zwerbalizować podczas terapii.
  • Sublimacja polega na przesunięciu popędu z celu, którego nie można zrealizować na inny, zastępczy obiekt lub czynność.

 

Na podstawie:

N. McWilliams „Diagnoza Psychoanalityczna”.

 

mgr Monika Sobczyk
psychoterapeuta, Stowarzyszenie PoRozumienie

Kielce, luty 2018